Tiêu chuẩn PCCC thư viện: Theo TCVN & QCVN mới

Trong bối cảnh hiện nay, khi thư viện không chỉ là nơi lưu trữ sách mà còn là trung tâm học tập, nghiên cứu và sinh hoạt cộng đồng, việc đảm bảo an toàn phòng cháy chữa cháy (PCCC) trở nên vô cùng cần thiết. Việc áp dụng tiêu chuẩn PCCC thư viện theo hệ thống TCVN (Tiêu chuẩn Việt Nam) và QCVN (Quy chuẩn Việt Nam) mới nhất sẽ giúp các đơn vị quản lý thư viện đảm bảo an toàn cho người sử dụng cũng như bảo vệ tài sản, tư liệu quý giá.

Bài viết dưới đây Safe365 sẽ tổng hợp toàn diện các tiêu chuẩn PCCC thư viện mới nhất, bao gồm các quy định về lối thoát nạn, vật liệu chịu lửa, hệ thống chữa cháy, và kiểm định định kỳ, giúp bạn đọc có cái nhìn rõ ràng và đầy đủ nhất.

Table of Contents

1. Tầm quan trọng của tiêu chuẩn PCCC thư viện

1.1. Bảo vệ an toàn tính mạng con người

Thư viện thường có mật độ người sử dụng cao, đặc biệt là tại các trường học, đại học, cơ sở nghiên cứu. Khi xảy ra sự cố cháy nổ, nếu không có hệ thống PCCC đảm bảo theo tiêu chuẩn, nguy cơ thương vong là rất lớn. Việc tuân thủ tiêu chuẩn PCCC thư viện giúp:

Đảm bảo hệ thống báo cháy hoạt động nhanh chóng.
Cung cấp lối thoát nạn rõ ràng, hiệu quả.
Giảm thiểu rủi ro mất kiểm soát trong trường hợp hỏa hoạn.

1.2. Bảo vệ tài sản, tư liệu và di sản văn hóa

Nhiều thư viện lưu trữ các tài liệu hiếm, sách cổ, luận án quan trọng, tài liệu mật của cơ quan nhà nước. Một sự cố cháy dù nhỏ cũng có thể gây ra tổn thất không thể khắc phục. Áp dụng đúng tiêu chuẩn PCCC thư viện sẽ giúp:

Ngăn ngừa cháy từ sớm.
Hạn chế lửa lan rộng nhờ vật liệu chống cháy.
Dễ dàng kiểm soát và xử lý khi có sự cố xảy ra.

1.3. Tuân thủ pháp luật và quy định nhà nước

Theo quy định của Luật Phòng cháy và Chữa cháy, tất cả công trình công cộng, trong đó có thư viện, đều phải được thiết kế và vận hành theo các tiêu chuẩn PCCC hiện hành. Việc không tuân thủ tiêu chuẩn PCCC thư viện có thể dẫn đến:

Xử phạt hành chính.
Đình chỉ hoạt động thư viện.
Trách nhiệm hình sự nếu gây hậu quả nghiêm trọng.

1.4. Tăng độ tin cậy và uy tín cho đơn vị quản lý thư viện

Một thư viện được trang bị đầy đủ và đúng chuẩn hệ thống PCCC không chỉ thể hiện tính chuyên nghiệp mà còn tạo được sự an tâm cho người sử dụng. Đây là điểm cộng quan trọng trong các tiêu chí đánh giá chất lượng của cơ sở giáo dục, cơ quan nghiên cứu, hay thư viện cộng đồng.

1.5. Giảm thiểu thiệt hại kinh tế

Sự cố cháy nổ không chỉ gây thiệt hại trực tiếp mà còn ảnh hưởng lâu dài đến hoạt động của thư viện. Thiệt hại có thể kể đến bao gồm:

Chi phí phục hồi, sửa chữa cơ sở hạ tầng.
Mất tài liệu không thể thay thế.
Gián đoạn hoạt động gây mất uy tín và người dùng.

Việc đầu tư vào tiêu chuẩn PCCC thư viện là khoản đầu tư dài hạn giúp giảm thiểu rủi ro tài chính cho đơn vị quản lý.

2. Căn cứ pháp lý về tiêu chuẩn PCCC thư viện

2.1. Quy chuẩn, tiêu chuẩn quốc gia hiện hành

STT	Văn bản / Tiêu chuẩn	Nội dung liên quan đến thư viện
1	QCVN 06:2022/BXD	Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về an toàn cháy cho nhà và công trình – Áp dụng cho các loại công trình công cộng, bao gồm thư viện.
2	TCVN 3890:2009	Quy định về trang bị, bố trí, kiểm tra và bảo dưỡng phương tiện PCCC trong công trình, trong đó có thư viện.
3	TCVN 2622:1995	Tiêu chuẩn thiết kế phòng cháy chữa cháy cho nhà và công trình xây dựng.
4	TCVN 5738:2021	Yêu cầu kỹ thuật đối với hệ thống báo cháy tự động.
5	TCVN 7161-11:2009 (ISO 6182-11:2002)	Hệ thống chữa cháy sprinkler – Yêu cầu thiết kế và lắp đặt.
6	TCVN 5687:2010	Thông gió – Điều hòa không khí – Yêu cầu thiết kế PCCC liên quan đến hệ thống HVAC trong thư viện.
7	QCVN 13:2018/BXD	Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về hệ thống cung cấp nước trong công trình – bao gồm hệ thống nước phục vụ chữa cháy.

2.2. Văn bản pháp luật liên quan của Nhà nước

STT	Văn bản pháp lý	Nội dung áp dụng
1	Luật Phòng cháy và chữa cháy (sửa đổi 2013)	Là cơ sở pháp lý cao nhất điều chỉnh toàn bộ hoạt động PCCC.
2	Nghị định 136/2020/NĐ-CP	Quy định chi tiết về điều kiện an toàn PCCC đối với cơ sở, công trình công cộng như thư viện.
3	Thông tư 149/2020/TT-BCA	Hướng dẫn thực hiện Nghị định 136/2020/NĐ-CP – Bao gồm các thủ tục kiểm định, huấn luyện, thẩm duyệt thiết kế PCCC.
4	Thông tư 02/2021/TT-BXD	Ban hành QCVN 06:2021/BXD – Tiền thân của bản QCVN 06:2022/BXD hiện hành.

2.3. Các tài liệu hướng dẫn chuyên ngành

Ngoài các văn bản nêu trên, các thư viện cũng có thể tham khảo thêm các tài liệu hướng dẫn nội bộ từ:

Cục Cảnh sát PCCC & CNCH – Bộ Công an.
Cục Hạ tầng kỹ thuật – Bộ Xây dựng.
Tài liệu hướng dẫn PCCC cơ sở của trường học, cơ quan Nhà nước.

2.4. Quy định đối với đơn vị thiết kế và thi công thư viện

Khi xây dựng thư viện mới hoặc cải tạo thư viện cũ, chủ đầu tư bắt buộc phải:

Thẩm duyệt thiết kế PCCC theo quy định tại Nghị định 136/2020/NĐ-CP.
Nghiệm thu hệ thống PCCC trước khi đưa công trình vào sử dụng.
Đảm bảo toàn bộ vật liệu, thiết bị sử dụng đạt tiêu chuẩn chịu lửa và chống cháy lan theo các TCVN tương ứng.

3. Quy định về lối thoát nạn trong thư viện

3.1. Số lượng và bố trí lối thoát nạn

Theo quy chuẩn, để đạt tiêu chuẩn PCCC thư viện, mỗi tầng trong thư viện cần có tối thiểu 2 lối thoát nạn độc lập. Các lối này phải được bố trí sao cho người sử dụng có thể tiếp cận dễ dàng từ bất kỳ vị trí nào trong tòa nhà.

Yêu cầu cụ thể:

Tầng hầm, tầng bán hầm bắt buộc phải có ít nhất 2 lối thoát lên mặt đất.
Tầng nổi (bao gồm các phòng đọc, lưu trữ, làm việc) đều phải có 2 lối thoát riêng biệt, cách xa nhau tối thiểu 1/3 đường chéo mặt bằng tầng.
Nếu thư viện có sức chứa trên 100 người/tầng, mỗi tầng phải bố trí tối thiểu 2 cầu thang thoát hiểm theo quy chuẩn.

Việc bố trí đúng lối thoát nạn không chỉ giúp công trình đạt tiêu chuẩn PCCC thư viện mà còn là yếu tố sống còn trong tình huống khẩn cấp.

3.2. Kích thước và điều kiện lối thoát

Để đảm bảo tiêu chuẩn PCCC thư viện, các lối thoát nạn cần có các đặc điểm sau:

Chiều rộng tối thiểu: Không nhỏ hơn 1,2 mét đối với hành lang và 1 mét đối với cửa ra vào.
Chiều cao thông thủy: Tối thiểu 2 mét để người có thể di chuyển an toàn.
Cửa lối thoát: Phải mở ra phía thoát nạn (theo chiều thoát người) và không được khóa, chặn bởi bất kỳ vật cản nào.
Biển báo lối thoát: Phải có chữ “LỐI THOÁT” hoặc “EXIT” phát sáng, hoạt động cả khi mất điện (sử dụng nguồn điện dự phòng hoặc pin sạc tự động).

Hệ thống biển báo đóng vai trò quan trọng trong định hướng thoát hiểm, đặc biệt khi có khói hoặc mất điện.

3.3. Lối thoát không được dùng sai mục đích

Một số thư viện hiện nay vi phạm tiêu chuẩn PCCC thư viện khi tận dụng hành lang, lối đi hoặc cầu thang thoát hiểm làm nơi chứa sách, tài liệu hoặc để các vật dụng, thùng carton.

Lưu ý bắt buộc:

Lối thoát nạn phải luôn thông thoáng.
Không để vật dụng cản trở việc thoát người.
Không bố trí tủ sách, bàn ghế, thùng rác dọc lối thoát.
Không khóa cửa thoát hiểm, kể cả khi thư viện không hoạt động.

Vi phạm những điều trên không chỉ ảnh hưởng đến tiêu chuẩn PCCC thư viện, mà còn có thể bị xử phạt theo Nghị định 136/2020/NĐ-CP của Chính phủ.

3.4. Cầu thang thoát hiểm và lối ra khẩn cấp

Theo QCVN 06:2022, cầu thang là thành phần chính trong hệ thống thoát nạn của thư viện. Để đạt tiêu chuẩn PCCC thư viện, cầu thang phải:

Là cầu thang kín, bố trí trong buồng thang có áp lực dương (đảm bảo không có khói xâm nhập).
Vách bao quanh phải đạt khả năng chịu lửa ít nhất 60 phút (EI60).
Cửa cầu thang là cửa chống cháy EI ≥ 45 phút, có khả năng tự đóng.
Bề mặt bậc cầu thang không trơn trượt, có tay vịn, đèn chiếu sáng liên tục.
Nếu thư viện có từ 5 tầng trở lên hoặc có hơn 300 người, nên bố trí 2 cầu thang thoát hiểm riêng biệt.

Trong các thư viện lớn, việc có lối ra khẩn cấp riêng cho người khuyết tật là một yếu tố cần được xem xét thêm trong thiết kế để phù hợp với tiêu chuẩn PCCC thư viện hiện đại.

3.5. Hành lang và khu vực dẫn đến lối thoát

Hành lang dẫn đến lối thoát cần có chiều rộng tối thiểu 1,2 mét.
Không được thiết kế ngoằn ngoèo, phức tạp hoặc dẫn đến ngõ cụt.
Nếu hành lang dài trên 30 mét, phải có cửa ngăn cháy chia thành các khoang để hạn chế lan truyền lửa.

Các hành lang là một phần không thể tách rời trong hệ thống thoát hiểm, đóng vai trò như “hành lang sống” giúp người thoát khỏi khu vực nguy hiểm.

3.6. Chiếu sáng sự cố và hệ thống chỉ dẫn

Một tiêu chí quan trọng trong tiêu chuẩn PCCC thư viện là phải có hệ thống:

Chiếu sáng sự cố: Đảm bảo độ sáng đủ để di chuyển khi mất điện.
Chỉ dẫn hướng thoát: Bao gồm biển báo phát sáng, mũi tên chỉ hướng rõ ràng, dễ nhìn.

Nguồn điện cho hệ thống này phải là nguồn độc lập với hệ thống điện chính, hoạt động được ít nhất 1 giờ sau khi cúp điện.

4. Tiêu chuẩn vật liệu chịu lửa trong thư viện

4.1. Kết cấu chịu lửa của công trình

Theo TCVN 2622:1995 và QCVN 06:2022/BXD, kết cấu chịu lực chính của thư viện phải được thiết kế để đảm bảo khả năng chịu lửa tối thiểu:

Thành phần kết cấu	Thời gian chịu lửa tối thiểu
Cột, dầm chính	90 phút (R90)
Tường ngăn cháy	60–120 phút (EI60–EI120)
Trần và sàn	60 phút (REI60)
Vách ngăn phòng	45 phút (EI45)

4.2. Vật liệu hoàn thiện nội thất

Không gian thư viện thường có nhiều nội thất bằng gỗ, thạch cao, vải, nhựa,… vốn là những vật liệu dễ cháy. Do đó, các vật liệu này cần tuân thủ các tiêu chí sau:

Chống cháy lan: Vật liệu cần đạt cấp độ chống cháy lan ≤ cấp C theo TCVN fire testing.
Không sinh khói độc khi cháy (đặc biệt quan trọng trong phòng đọc kín).
Không sử dụng vật liệu nhựa xốp không qua xử lý chống cháy.

Một số giải pháp:

Sử dụng ván MDF chống cháy, vật liệu phủ lớp sơn chống cháy.
Ưu tiên thạch cao chống cháy cho trần.
Tránh dùng rèm vải dày, thay bằng vật liệu chống cháy có chứng nhận PCCC.

4.3. Cửa chống cháy và kính chống cháy

Trong thư viện, đặc biệt là các phòng lưu trữ tài liệu, kho sách, cần sử dụng cửa chống cháy có chứng nhận đạt chuẩn:

Cửa thép chống cháy EI ≥ 60 phút.
Trang bị tay co thủy lực để cửa tự đóng.
Không được chèn giữ cửa bằng vật dụng gây cản trở đóng kín.

Ngoài ra, có thể sử dụng kính chống cháy 2 lớp hoặc kính chịu nhiệt, được lắp đặt tại các khu vực cần ánh sáng tự nhiên mà vẫn đảm bảo cách ly cháy.

4.4. Hệ thống trần và sàn kỹ thuật

Hệ thống trần kỹ thuật, nơi đi dây điện, ống điều hòa,… cũng cần tuân thủ các tiêu chuẩn PCCC thư viện:

Trần thạch cao chống cháy ≥ 60 phút.
Không dùng vật liệu cách âm xốp PU, EPS không có chứng chỉ chống cháy.
Sàn nâng kỹ thuật nên dùng vật liệu không bắt lửa như nhôm, thép mạ kẽm, hoặc vật liệu composite chống cháy.

4.5. Vật liệu dây điện và thiết bị điện

Đây là nguyên nhân gây cháy phổ biến. Do đó, dây dẫn và thiết bị điện trong thư viện cần:

Dùng dây điện chịu nhiệt, có lớp vỏ chống cháy (VD: CVV, CXV chống cháy).
Ổ cắm, công tắc đạt chuẩn IEC hoặc TCVN về an toàn cháy.
Ống luồn dây điện bằng ống kim loại hoặc nhựa chịu lửa, không dùng ống nhựa PVC thông thường.

4.6. Chất liệu trong khu vực lưu trữ đặc biệt

Khu vực lưu trữ tài liệu quý, kho sách lâu năm cần áp dụng các vật liệu:

Có tính kháng cháy cao.
Dùng tủ sách kim loại chống cháy.
Trang bị tủ chống cháy hồ sơ đạt chuẩn EN hoặc UL.

5. Hệ thống báo cháy và chữa cháy trong thư viện

5.1. Hệ thống báo cháy tự động

Theo TCVN 5738:2021, hệ thống báo cháy tự động là bắt buộc với mọi thư viện có diện tích từ 300 m² trở lên hoặc chứa các tài liệu quan trọng. Các thành phần của hệ thống bao gồm:

Đầu dò khói và nhiệt: Được lắp đặt tại tất cả các phòng đọc, kho sách, hành lang và phòng kỹ thuật.
Trung tâm báo cháy: Được đặt tại khu vực dễ quan sát như phòng bảo vệ hoặc gần lối ra chính.
Thiết bị cảnh báo: Chuông báo động, đèn nháy và loa phát tín hiệu khẩn cấp phải được lắp tại các vị trí dễ tiếp cận.

5.2. Hệ thống chữa cháy vách tường (họng nước chữa cháy)

Theo TCVN 2622:1995 và TCVN 3890:2009, thư viện bắt buộc phải lắp đặt hệ thống chữa cháy vách tường (họng nước chữa cháy) với các quy định như sau:

Cứ mỗi 200 m² sàn phải có ít nhất 1 họng nước chữa cháy, bố trí sao cho bán kính hoạt động của vòi đạt tối thiểu 25 mét.
Mỗi họng nước phải kèm theo:
- Cuộn vòi dài ≥ 20 mét.
- Lăng phun đa chế độ (phun thẳng – phun sương).
- Van khóa nước dễ vận hành.

5.3. Bình chữa cháy xách tay

Bình chữa cháy xách tay là trang bị không thể thiếu và bắt buộc phải có tại mọi khu vực thư viện, đặc biệt là:

Phòng đọc, kho sách, hành lang, phòng điện – kỹ thuật.

Theo TCVN 3890:2009, các yêu cầu cụ thể như sau:

Cứ mỗi 50 m² phải có ít nhất 1 bình chữa cháy.
Loại bình sử dụng: bình bột ABC, bình CO₂ hoặc bình khí sạch (cho tài liệu số, phòng server).
Mỗi bình phải được kiểm tra áp suất và bảo dưỡng định kỳ 6 tháng/lần.
Bình phải đặt tại vị trí cao từ 1,0 – 1,5 mét so với sàn, gắn biển chỉ dẫn rõ ràng.

5.4. Hệ thống chữa cháy tự động (Sprinkler hoặc khí sạch)

Với những thư viện có diện tích lớn hoặc lưu trữ tài liệu quý, tài liệu quốc gia, việc lắp đặt hệ thống chữa cháy tự động là yêu cầu bắt buộc theo QCVN 06:2022/BXD.

Có 2 dạng hệ thống phổ biến:

a. Sprinkler phun nước tự động

Phù hợp với thư viện thông thường, nơi tài liệu không quá quý hiếm.
Đầu phun được kích hoạt tự động khi nhiệt độ vượt ngưỡng 68 – 93°C.
Bố trí đầu phun cách nhau 2 – 2.5 mét, bao phủ toàn bộ diện tích.

Yêu cầu:

Bể chứa nước riêng cho sprinkler ≥ 30 m³.
Hệ thống có bơm điện + bơm diesel dự phòng.

b. Hệ thống chữa cháy bằng khí (FM200, Inergen)

Áp dụng cho phòng chứa sách quý, phòng lưu trữ di sản, hoặc phòng server.
Khí chữa cháy không làm hư hại tài liệu, thiết bị.
Kích hoạt tự động theo tín hiệu báo cháy hoặc bằng tay.

5.5. Hệ thống hút khói và thông gió

Một phần quan trọng nhưng hay bị bỏ qua trong thiết kế PCCC thư viện là hệ thống hút khói và thông gió khi cháy:

Cửa thoát khói tự động mở khi báo cháy kích hoạt.
Quạt tăng áp cầu thang giúp đảm bảo áp suất dương, ngăn khói tràn vào lối thoát nạn.
Lưới hút khói bố trí tại trần phòng đọc và hành lang.

Đây là yêu cầu mới trong tiêu chuẩn PCCC thư viện theo QCVN 06:2022 và đóng vai trò quyết định trong việc đảm bảo người sử dụng có đủ thời gian thoát hiểm an toàn.

6. Kiểm định, bảo trì và huấn luyện PCCC định kỳ

6.1. Kiểm định định kỳ hệ thống PCCC trong thư viện

Theo quy định tại TCVN 3890:2009, tất cả các thiết bị PCCC trong thư viện đều phải được kiểm định định kỳ bởi các đơn vị được cấp phép.

Bình chữa cháy xách tay: Kiểm tra áp suất, vòi phun, tem kiểm định ít nhất 6 tháng/lần.
Hệ thống chữa cháy vách tường: Kiểm tra van, cuộn vòi, độ kín khít của đường ống.
Máy bơm chữa cháy: Vận hành thử định kỳ theo tuần/tháng. Đảm bảo luôn sẵn sàng hoạt động.
Hệ thống báo cháy tự động: Kiểm tra cảm biến, trung tâm báo cháy, đường dây tín hiệu.
Hệ thống Sprinkler tự động: Kiểm định đầu phun, áp suất nước, bơm tự động.

Việc kiểm định cần được lập biên bản ghi nhận, có chữ ký của bên kiểm định và lưu trữ theo hồ sơ PCCC của thư viện.

6.2. Bảo trì hệ thống PCCC trong thư viện

Tiêu chuẩn PCCC thư viện yêu cầu toàn bộ hệ thống chữa cháy và cảnh báo cháy phải được bảo trì định kỳ theo lịch trình:

Bảo dưỡng định kỳ 6 tháng/lần hoặc theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Vệ sinh, thay thế cảm biến khói/nhiệt đã quá tuổi thọ hoặc bị bụi bẩn.
Sơn lại, thay tem kiểm định cho bình chữa cháy đã mờ hoặc quá hạn.
Kiểm tra hệ thống đèn thoát nạn, đèn chiếu sáng khẩn cấp có hoạt động đúng không.

Việc bảo trì phải được ghi chép đầy đủ trong sổ theo dõi bảo trì PCCC thư viện.

6.3. Tập huấn và diễn tập phòng cháy chữa cháy

Theo Luật PCCC, tất cả các thư viện – đặc biệt là thư viện công cộng, thư viện trường học – phải tổ chức tập huấn và diễn tập PCCC ít nhất 1 lần/năm.

Nội dung huấn luyện bao gồm:

Giới thiệu tiêu chuẩn PCCC thư viện hiện hành.
Cách sử dụng bình chữa cháy xách tay đúng kỹ thuật.
Quy trình xử lý khi phát hiện cháy, báo động và gọi 114.
Thực hành thoát nạn theo lối thoát quy định.
Diễn tập chữa cháy giả định có sự tham gia của Cảnh sát PCCC (nếu có).

Đối tượng tham gia:

Tất cả cán bộ, nhân viên, thủ thư làm việc tại thư viện.
Bảo vệ, tạp vụ, kỹ thuật – những người trực tiếp vận hành thiết bị.
Đối với thư viện trường học: Có thể tổ chức hướng dẫn thêm cho học sinh, sinh viên.

Hồ sơ cần lưu trữ:

Kế hoạch tập huấn, danh sách tham gia.
Biên bản huấn luyện có xác nhận của người phụ trách PCCC.
Hình ảnh, video minh chứng nếu có.

7. Kết luận: Thư viện cần nghiêm túc áp dụng tiêu chuẩn PCCC

Việc thực hiện đầy đủ và đúng quy định tiêu chuẩn PCCC thư viện theo TCVN và QCVN mới là yêu cầu bắt buộc. Điều này không chỉ là trách nhiệm pháp lý mà còn là trách nhiệm đạo đức của những người quản lý thư viện, nhằm bảo vệ tính mạng con người, tài sản và tri thức xã hội.